|
تاریخ انتشار :15.11.2026
پایداری
اندیشه در عصر سیل اطلاعات و تبلیغات جنگی؛ چگونه افکار عمومی برای
پذیرش جنگ آماده میشود؟
رضا باقری

ذهنیت و باورهای انسان حاصل تجربهها، آموختهها و اطلاعاتی است که
در طول زندگی دریافت میکند. هر تصویر، هر خبر و هر واژه، ردّی در
ذهن ما بر جای میگذارد و در کنار خاطرات و دانستههای گذشته، به
شناخت ما از جهان شکل میدهد. اما چه اتفاقی میافتد هنگامی که بخش
بزرگی از این اطلاعات، نه برای آگاه ساختن انسان، بلکه برای هدایت
اندیشه و رفتار او در مسیر منافع قدرتهای سیاسی و اقتصادی تولید و
منتشر شود؟
امروز با سیلی از اطلاعات روبهرو هستیم که در میان آنها، حقیقت و
تبلیغات سیاسی چنان در هم آمیختهاند که تشخیصشان برای بسیاری از
مردم دشوار شده است. رسانههای وابسته به مراکز قدرت میتوانند با
تکرار یک تهدید، برجسته کردن یک دشمن و پنهان ساختن واقعیتها، ذهن
جامعه را برای پذیرش تصمیمهایی آماده کنند که در شرایط دیگر با
مخالفت گسترده روبهرو میشدند.
جنگها تنها با شلیک گلوله آغاز نمیشوند؛ پیش از آن، زمینهٔ پذیرش
آنها در ذهن مردم ساخته میشود.
اطلاعات کنونی نشان میدهند که در تاریخ چند دههٔ گذشته نمونههای
هشداردهندهای در اختیار ما قرار داده شده است.
در دوران جنگ سرد، ایالات متحده و متحدانش برای مقابله با نفوذ
شوروی از نیروهای مجاهد افغان حمایت کردند. شبکههای مسلحی که در
آن دوران رشد یافتند، بخش عمدهای از زمینهٔ تاریخی پیدایش
جریانهای جهادی فراملی را تشکیل دادند. اسامه بنلادن نیز زاییده
همان شبکهها، در همان محیط جنگی تقویت و پرورش یافت و بعدها
القاعده را بنیان گذاشت. نقش سیاستهای قدرتهای خارجی مانند
آمریکا در شکلگیری این جریانها اهمیت فوق العادهای داشتند.
پس از حملات یازدهم سپتامبر، مبارزه با تروریسم به یکی از مهمترین
توجیهات مداخلهٔ نظامی تبدیل شد. جنگ افغانستان بیست سال ادامه
یافت و به کشته شدن دویست و چهل هزار انسان، ویرانی گسترده و
آوارگی میلیونها نفر انجامید. سرانجام نیروهای آمریکایی خارج شدند
و طالبان دوباره قدرت را در دست گرفت.
حاصل آن همه هزینهٔ اقتصادی چه بود و چه کسانی باید پاسخگوی این
همه کشتار و ویرانی باشند؟
نمونهٔ روشنتر، حملهٔ سال ۲۰۰۳ به عراق است. دولت آمریکا و
متحدانش با تأکید بر خطر سلاحهای کشتارجمعی حکومت صدام حسین،
افکار عمومی را برای جنگ آماده کردند. اما پس از اشغال عراق، ذخایر
تسلیحاتی ادعاشده پیدا نشد و بررسیهای رسمی، نادرستی بخشهای
اساسی ارزیابیهای اطلاعاتی پیش از جنگ را آشکار ساخت. حاصل این
دروغپردازی چه بود؟ عراق هنوز هم دچار بحران سیاسی و اقتصادی است و
نیروهای تندرو و ارتجاعی در آن کشور قدرت اصلی را در دست دارند.
در اینجا مسئله یک اشتباه اطلاعاتی نبود؛ مسئله آن بود که اطلاعات
و رسانههای غربی، ذهن مردم را برای قبول حمله به عراق آماده کردند
تا پیش از اثبات مبنای خبری، زمینه جهت تصمیمگیری برای جنگی
خانمانسوز فراهم گردد.
عراق وارد دورهای طولانی از خشونت، بیثباتی و درگیریهای فرقهای
شد. سازمان القاعده در عراق و سپس داعش نیز در بستر همین تحولات و
جنگ داخلی سوریه قدرت گرفتند.
در سوریه، حمایت بازیگران غربی از گروههای اسلامگرا و رادیکال
مختلف مسلح، جهت سرنگونی حکومت اسد و فراهم نمودن زمینه جهت
مداخلات نظامی، به طولانی شدن جنگ و ویرانی کشور کمک کرد. اکنون
احمد الشرع، که پیشینهٔ رهبری هیئت تحریر الشام و ارتباط تشکیلاتی
پیشین با القاعده را دارد، با حمایت دولتهای غربی در رأس حکومت
انتقالی سوریه قرار گرفته است.
سیاستهایی که با عنوان «مبارزه با تروریسم» معرفی میشوند، در عمل
به شکلگیری یا تقویت شرایطی کمک میکنند که همان جریانات
تروریستی، با حمایت کامل همان «ضدتروریستها»، به قدرت میرسند؟
در مورد روسیه و اوکراین نیز مسئله تنها بررسی لحظهٔ آغاز حمله
نیست. اروپا و آمریکا فرصتهایی برای کاهش تنش، تقویت دیپلماسی و
جلوگیری از تبدیل اختلافات امنیتی به جنگی ویرانگر داشتند؛ اما در
پیشبرد این سیاست خودداری نموده و در نهایت بهعنوان مسئولین اصلی
جنگ اوکراین شناخته میشوند.
در مقابل، گسترش تسلیحات، افزایش بودجههای نظامی و تقویت صنایع
جنگافزاری به بخش مهمی از سیاستهای امنیتی تبدیل شده است.
شرکتهای تسلیحاتی از افزایش سفارشهای نظامی سود میبرند و همین
واقعیت، ضرورت بررسی مستقل رابطهٔ منافع اقتصادی و تصمیمهای سیاسی
را دوچندان میکند.
امروز تبلیغات رسانهای در مورد موضوع برنامهٔ هستهای جمهوری
اسلامی ایران نیز در همین چارچوب اهمیت یافته است.
همانگونه که تجربهٔ عراق نشان داد، تبدیل تبلیغ رسانهای به یقین
سیاسی میتواند پیامدهایی فاجعهبار داشته باشد.
از سوی دیگر، تهدید نظامی و حمله به تأسیسات هستهای ممکن است
بهجای کاهش خطر، انگیزهٔ حرکت به سوی بازدارندگی نظامی شدیدتر،
حتی بازنگری در سیاست تسلیحات هستهای، را افزایش دهد. این احتمال
را باید جدی گرفت، بیآنکه آن را تصمیمی قطعی و اثباتشده از سوی
حکومت ایران دانست.
در چنین وضعیتی، هم مردم ایران و هم مردم منطقه قربانی سیاستهای
رسانهای قدرتهای جنگی میشوند که امنیت را بیش از آنکه در
دیپلماسی، توسعه و حقوق انسانی جستوجو کنند، در افزایش قدرت تخریب
میبینند.
نتایج این رویکرد اکنون در خود آمریکا، اسرائیل و کشورهای اروپایی
نیز قابل مشاهده است: افزایش نگرانیهای امنیتی، فشار هزینههای
نظامی، گسترش فضای ترس، تشدید اختلافات سیاسی و مناقشه بر سر
محدودیت آزادیهای مدنی.
در برابر این خطر، حتی روشن شدن ذهن یک انسان، حتی ایجاد تردیدی
مستدل در برابر خبری جهتدار و حتی جلوگیری از پذیرفتن یک دروغ
سیاسی، میتواند کنشی ارزشمند باشد.
پایداری اندیشه، پیش از هر چیز، مقاومت در برابر کسانی است که
میخواهند انسانها پیش از آغاز جنگ، در ذهن خود تسلیم آن شده
باشند.
________________________________________________________
توجه کنید . نوشتن یک ایمیل واقعی الزامی است . درغیر این صورت پیام
دریافت نمیشود.
|