تاریخ انتشار :09.11.2026

جایزه آزادی یا عادی‌سازی دروغ بزرگ؟

مهرداد درویش‌پور

مانده‌ام اگر قرار بود امسال «جایزه دروغ بزرگ» را به کسی بدهند، چه کسی بیش از دیگران سزاوار آن بود؟ دونالد ترامپ که دروغ را به قاعده حکومت‌داری بدل کرده است؟ بنیامین نتانیاهو که ویرانی و کشتار غیرنظامیان را دفاع از امنیت و تمدن می‌نامد؟ ماریا کورینا ماچادو، برنده سال گذشته جایزه صلح نوبل، که حمایت از مداخله نظامی خارجی در ونزوئلا و جنگ اسرائیل در غزه را با ادعای آزادی‌خواهی و صلح‌طلبی درآمیخت؟ رضا پهلوی که حمایت از حمله نظامی و فشار خارجی را «راه سوم» نامید و ناگهان در جامه مخالف جنگ ظاهر شد؟ یا آن دسته از سیاستمداران، روشنفکران و نهادهایی که جنگ را به زبان صلح ترجمه می‌کنند، اقتدارگرایی را رهبری ملی می‌نامند و سودای تصاحب قدرت را ایثار برای مردم جلوه می‌دهند یا به آنان جایزه می دهند؟

اعتراف باید کرد که انتخاب آسانی در کار نیست. در عصر پساحقیقت، رقابت بر سر پاسداری از حقیقت، حرمت جان و کرامت انسان‌ها، وفاداری به اخلاق، صلح‌طلبی و دموکراسی‌خواهی، جای خود را به مسابقه‌ای نفس‌گیر برای عادی‌سازی دروغ‌های بزرگ داده است. در این جهان وارونه، جنگ‌طلبی لباس انسان‌دوستی می‌پوشد، اقتدارگرایی نام دموکراسی به خود می‌گیرد و دروغ، اگر با تشریفات رسمی، نورافکن‌های رسانه‌ای و اعتبار چند چهره روشنفکری همراه شود، به حقیقتی محترم بدل می‌گردد.

طنز تلخ زمانه ما در تازه ترین نمونه خود چنین رقم خورده است: جایزه‌ای به نام آزادی مردم ایران به دست سیاستمداری سپرده می‌شود که مدعی رهبری دوران گذار است، بی‌آنکه هرگز از سوی همین مردم برگزیده شده باشد. سیاستمداری که سودای احیای سلطنت را با اتکا به حمله نظامی و مداخله خارجی درآمیخته، تکثر و چندصدایی جامعه ایران را مانعی در برابر یکپارچگی اقتدار خود می‌بیند و از مردم، بیش از مشارکت آزادانه و حق انتخاب، انتظار بیعت با رهبری خویش دارد.

جایزه‌ای به نام مردم، در دست یک مدعی قدرت

بنیاد فریدریش نائومان، نهاد نزدیک به حزب دموکرات آزاد آلمان که پس از شکست سنگین انتخاباتی از راه‌یابی به مجلس فدرال بازماند و از دهه هشتاد میلادی نیز در اسرائیل فعالیت دارد، مدعی است جایزه آزادی سال ۲۰۲۶ نه به رضا پهلوی، بلکه به «مردم ایران» تعلق دارد و او تنها امانت‌دار آن است. بنیاد، شناخته‌شده بودن رضا پهلوی و تأکید او بر تعیین نظام آینده از راه رأی مردم را دلیل این انتخاب دانسته است. اما درست در همین توجیه، تناقض اصلی نهفته است: چه کسی و با کدام سازوکار دموکراتیک، او را به امانت‌داری بیش از نود میلیون ایرانی برگزیده است؟ این در حالی است که اغلب گروه های اپوزیسیون – از گروهای اتنیکی و جمهوری خواهان و چپ گرایان و اصلاح طلبان رادیکال گرفته تا حتی لیبرالهای مشروطه خواه مخالف جنگ، نظر منفی به او دارند.

آیا این انتخاب، افزون بر هم‌سویی سیاسی رضا پهلوی با اسرائیل، تلاشی برای بازیابی نفوذ حزب شکست‌خورده دموکرات آزاد در میان بخشی از ایرانیان آلمان نیست؟ نهادی که خود را مدافع آزادی، تکثر و جامعه مدنی می‌خواند، چگونه یک مدعی قدرت را، بی‌هیچ انتخاب و نمایندگی دموکراتیکی، امانت‌دار ملتی متکثر می‌گمارد و نام این مداخله سیاسی را تجلیل از مردم ایران می‌گذارد؟

اگر هدف واقعاً پاسداشت مبارزه مردم ایران برای آزادی بود، چرا این جایزه به خانواده‌های دادخواه، زندانیان سیاسی، جنبش زنان، نهادهای مستقل و فراگروهی حقوق بشری یا چهره‌ای معتبر و مستقل همچون دکتر عبدالکریم لاهیجی سپرده نشد؟ حقوق‌دان و مدافع دیرپای حقوق بشر که از بنیان‌گذاران نهادهای حقوق بشری ایران بود، پانزده سال نایب‌رئیس و سپس رئیس فدراسیون بین‌المللی جامعه‌های حقوق بشر شد و اعتبار خود را نه از سودای رهبری و تصاحب قدرت، بلکه از دهه‌ها دفاع پیگیر از آزادی و حقوق انسان‌ها به دست آورد.

رضا پهلوی بی‌تردید یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های اپوزیسیون است. او هواداران فراوان و قدرت بسیج درخور توجهی دارد و چه‌بسا پرطرفدارترین چهره اپوزیسیون باشد. انکار این واقعیت، جایگزین نقد سیاسی آن نمی‌شود. اما شهرت، محبوبیت و توان بسیج با نمایندگی یک ملت یکسان نیست. قدرت گردآوردن جمعیت نه جایگزین رأی عمومی است، نه منشأ مشروعیت دموکراتیک و نه مجوز سخن گفتن به نام مردمی که در تکثر دیدگاه‌ها، گرایش‌ها و آرمان‌های خود معنا می‌یابند.

برآورد پلیس از شمار شرکت‌کنندگان در تجمع فرانکفورت حدود بیست هزار نفر بود. کوچک شمردن این حضور، هرچند کمتر از یک‌دهم شرکت‌کنندگان در تجمع مونیخ بود، خطاست؛ اما تبدیل آن به سند نمایندگی مردم ایران، خطایی به‌مراتب بزرگ‌تر است. بسیاری از ایرانیانی که به‌ویژه در تجمع پیشین مونیخ شرکت کردند، برای اعتراض به جمهوری اسلامی، بزرگداشت کشته‌شدگان و دفاع از آزادی ایران به میدان آمده بودند، نه لزوماً برای بیعت با رضا پهلوی، احیای سلطنت یا حمایت از مداخله نظامی. اعتراض و مخالفت با جمهوری اسلامی با تفویض رهبری به یک مدعی قدرت یکی نیست.

این انتخاب از آن رو خنثی و تشریفاتی نیست که سپردن جایزه‌ای به نام یک ملت به دست یک سیاستمدار، برای او سرمایه نمادین، اعتبار سیاسی و نوعی نمایندگی القایی تولید می‌کند. «امانت‌داری» در اینجا لفظی بی‌طرف نیست، بلکه پوششی مؤدبانه برای مشروعیت‌بخشی به یک مدعی قدرت است.

اگر بنیاد فریدریش نائومان قصد حمایت از رضا پهلوی را دارد، باید شهامت آن را نیز داشته باشد که جایزه را آشکارا به نام خود او اعطا کند. نمی‌توان پشتیبانی از یک پروژه سیاسی معین را در پوشش تکریم مردم ایران عرضه کرد و سپس مدعی شد که بنیاد در رقابت‌های درونی اپوزیسیون بی‌طرف مانده است. جایزه‌ای که به نام مردم داده می‌شود، اما امانت‌دار آن را نه مردم، بلکه نهادی سیاسی در خارج از ایران تعیین می‌کند، بیش از آنکه تجلیل از آزادی باشد، مداخله‌ای در ساختن رهبری آینده ایران است.

تاج‌گذاری پیش از انتخابات؟

بنیاد نائومان می‌گوید رضا پهلوی به حق مردم برای تعیین آزادانه نظام آینده پایبند است. اما در حاشیه همان مراسم، شعارهای «جاوید شاه»، «پهلوی شاه ماست» و «مرگ بر سه فاسد» سر داده شد. هواداران پادشاهی، همچون دیگر نیروهای سیاسی، حق دارند از گزینه مطلوب خود دفاع کنند. مشکل زمانی است که صندوق رأی تنها زمانی محترم شمرده شود که نتیجه مطلوب از آن بیرون آید و حمایت از یک گزینه سیاسی پیشاپیش به «خواست ملت» ارتقا یابد.

رضا پهلوی از یک سو مدعی است که به داوری آزادانه مردم گردن می‌نهد و میان جمهوری و سلطنت انتخابی از پیش ندارد، اما از سوی دیگر در سخنرانی تورنتو هوادارانش را تشویق می‌کند تا بکوشند «جاوید شاه» را از صندوق رأی بیرون آورند. این دو ادعا را نمی‌توان با بازی با واژگان آشتی داد. این تناقضی آشکار و ریاکاری‌ای عریان است: نتیجه مطلوب از پیش اعلام می‌شود و سپس از مردم می‌خواهند از راه صندوق رأی بر آن مهر تأیید بزنند. در چنین روایتی، انتخابات ابزار انتخاب آزادانه مردم نیست، بلکه تشریفات مشروعیت‌بخشی به تاجی است که پیشاپیش بر سر مدعی قدرت نهاده‌اند. این چیزی جز نمایش تاج‌گذاری پیش از انتخابات برای احیای سلطنت نیست.

همین ریاکاری در «دفترچه دوران اضطرار» نیز به چشم می‌خورد. رضا پهلوی نخست در مقام «رهبر خیزش ملی» بر رأس ساختار گذار نشانده می‌شود. افزودن واژگانی چون انتخابات، مجلس مؤسسان و همه‌پرسی نیز این تمرکز پیشاپیش قدرت را دموکراتیک نمی‌کند. تأسف‌بارتر آنکه شماری از روشنفکران، به جای افشای این رهبرگماری از بالا، می‌کوشند اقتدارگرایی او را با عباراتی چون «ضرورت دوران گذار»، «وحدت ملی»، «مدیریت دوران اضطرار»، «حق آزاد مردم در انتخاب نظام آینده» و حتی «مخالفت با فرهنگ کین‌توزی» لاپوشانی کنند. گویی استبداد اگر موقت نامیده شود، دیگر استبداد نیست و می‌توان به نام مخالفت به‌حق با کین‌توزی، دهان هر انتقادی را به رویه‌های استبدادی بست. گویی اگر مدعی رهبری وعده انتخابات آزاد در آینده بدهد، دیگر امروز نیازی به پایبندی به سازوکارهای دموکراتیک، پذیرش چندصدایی، پاسخ‌گویی و نظارت یا ایستادگی در برابر سیاست حذف مخالفان ندارد؛ حتی آنجا که حلقه‌های دور و نزدیک هوادارانش با زبان خشونت، تهدید، انتقام و حذف به مصاف منتقدان می‌روند.

گویا بنیاد فراموش کرده است که شعارها و سخنانی نظیر «یک ملت، یک پرچم، یک رهبر» که در مونیخ سر داده شد، به‌ویژه در جامعه‌ای چون آلمان، خاطره ناخوشایند جنبش‌های تمامیت‌خواه را زنده می‌کند. دموکراسی با ادعای یک ملت یکدست، یک پرچم مقدس و یک رهبر نجات‌بخش آغاز نمی‌شود. دموکراسی از پذیرش تفاوت، حق مخالفت، گردش قدرت و به رسمیت شناختن صداهای متکثر شکل می‌گیرد.

نمی‌توان از امروز مخالفان رضا پهلوی را بیگانه، خائن یا همدست جمهوری اسلامی خواند، شعار «مرگ بر سه فاسد» سر داد، گروه‌های اتنیکی را تجزیه‌طلب نامید و در همان حال مدعی ساختن ایرانی دموکراتیک و متکثر شد. یک جریان را فقط با سخنان مردم‌پسند رهبرش نمی‌سنجند؛ زبان، رفتار و منش حلقه پیرامونی و هواداران سازمان‌یافته آن نیز بخشی از سیمای سیاسی آن جریان است.

دموکراسی از فردایی نامعلوم آغاز نمی‌شود. آنچه در این جریان می‌بینیم، فرایندی است که از یک سو با حمایت تمام‌عیار از جنگ و فشار خارجی، بخت رسیدن به قدرت را می‌آزماید و از سوی دیگر، عجولانه و گاه خجولانه، نخست تاج را بر سر مدعی قدرت می‌گذارد و سپس مردم را برای مشروعیت‌بخشی به آن پای صندوق رأی می‌خواند. این همه چه نامی جز تاج‌گذاری پیش از انتخابات می‌تواند داشته باشد، ولو با تکیه بر قدرت‌های خارجی و جمعیتی که در خیابان به بیعت فراخوانده می‌شود؟

از حاشای جنگ‌طلبی تا مصادره دورغین صدای سوم

دروغ بزرگ‌تر، ادعای تازه رضا پهلوی درباره مخالفت با جنگ و طرفداری از «راه سوم» است. کسی که بارها حمله نظامی و فشار خارجی را فرصتی برای تضعیف جمهوری اسلامی و رسیدن به قدرت جلوه داده، اکنون که پروژه تغییر حکومت از مسیر بمباران آمریکا و اسرائیل به مقصد نرسیده و ترامپیسم نیز در انتخابات اخیر شکست خورده است، می‌کوشد کارنامه خود را انکار کند، چهره ظاهری‌اش را بیاراید و ناگهان در جامه مخالف جنگ ظاهر شود.

اما جنگ با تغییر نام به «فشار نظامی» یا «مداخله علیه ماشین سرکوب» از ماهیت خود تهی نمی‌شود. بمباران، نابودی زیرساخت‌ها و کشته شدن غیرنظامیان را نمی‌توان فرصت مردم برای آزادی نامید و سپس خود را صلح‌طلب خواند. کسی که از فاصله‌ای امن، حمله نظامی به ایران را فرصتی برای تغییر سیاسی می‌دانست و هزینه انسانی آن را با این عبارت که «جنگ تلفات دارد» توجیه می‌کرد، نمی‌تواند امروز با حاشا کردن مواضع گذشته، خود را مدافع صدای سوم بنامد. سال‌هاست ما و همه نیروهایی که هم‌زمان با جمهوری اسلامی و مداخله نظامی خارجی مخالفت کرده‌ایم، پرچم صدای سوم را با شعار روشن «نه به استبداد، نه به جنگ» برافراشته‌ایم؛ نیروهایی که نه حکومت دینی را می‌پذیرند، نه قیمومت خارجی را و نه آزادی ایران را در بمب‌افکن‌های آمریکا و اسرائیل جست‌وجو می‌کنند، بلکه به قدرت جنبش‌های اجتماعی، نافرمانی مدنی، اعتصاب، سازمان‌یابی مردم و همبستگی بین‌المللی تکیه دارند.

طنز تلخ آنجاست که همین مدافعان صدای سوم، سال‌ها از سوی جریان پیرامون رضا پهلوی به مماشات با جمهوری اسلامی، بی‌عملی و حتی همدستی با حکومت متهم شدند. اکنون که راه جنگ به بن‌بست رسیده است، همان زبان و همان موضع مصادره می‌شود تا کارنامه‌ای جنگ‌طلبانه در جامه‌ای تازه پنهان گردد. رضا پهلوی می‌تواند پشت واژگان صدای سوم خود را پنهان کند، اما نمی‌تواند گذشته خود را پاک کند. نمی‌توان یک روز بر طبل جنگ کوبید، حمله نظامی را فرصت آزادی خواند و روز دیگر، پس از شکست آن پروژه و افول ترامپیسم و موقعیت شکننده نتانیاهو، خود را مخالف جنگ و نماینده راه سوم معرفی کرد. این چرخش نه بازاندیشی، بلکه تلاشی برای فرار از پاسخ‌گویی و بزک سیمای سیاسی خویش در شرایطی تازه است.

اگر او واقعاً در مواضع خود تجدیدنظر کرده است، نخست باید مسئولیت سیاسی و اخلاقی حمایت از حمله نظامی را بپذیرد، به‌صراحت از آن فاصله بگیرد و درباره هزینه‌ای که مردم ایران باید برای آن راهبرد می‌پرداختند پاسخ دهد. اما انکار گذشته، تغییر نام جنگ و مصادره صدای مخالفان دیرینه جنگ، تجدیدنظر نیست؛ ادامه همان سیاست دروغ و حاشاست. عوام‌فریبانه‌تر از همه، دفاع از حمله نظامی این بار زیر نام صدای سوم است. اما این چرخش ظاهری، بیش از آنکه اعتباری برای او باشد، تأییدی دیرهنگام بر درستی موضع ما مدافعان صدای سوم است؛ اعتباری برای مبلغان دیرینه «نه به استبداد و نه به جنگ» و رسوایی تازه‌ای برای کسی که می‌کوشد جنگ‌طلبی خود را با ادعای صلح‌طلبی دروغین امروز بپوشاند.

از فراخوان به قتلگاه تا دیوار حاشا

مسئولیت اصلی کشتار مهیب معترضان خیزش دی‌ماه بی‌تردید بر عهده جمهوری اسلامی و دستگاه سرکوب آن است. مسئولان این جنایت باید روزی در دادگاه‌های ملی و بین‌المللی به اتهام جنایت علیه بشریت محاکمه شوند. اما این حقیقت، کسی را که مردم را در شرایط قطع ارتباطات، فقدان سازمان حفاظتی و سرکوب خونین به خیابان و تصرف مراکز شهرها فراخوانده است، از مسئولیت اخلاقی و سیاسی پیامدهای فراخوانش مبرا نمی‌کند.

رضا پهلوی نخست با خونسردی، کشته‌شدگان را بخشی از «تلفات جنگ» خواند؛ گویی جان مردمی که به فراخوان او به میدان آمده بودند، هزینه‌ای اجتناب‌ناپذیر در راه رسیدن او به قدرت بود. اکنون او و حواریونش یکپارچه اصل آن فراخوان را حاشا می‌کنند. شگفت‌تر آنکه خود او می‌گوید اگر بار دیگر بخواهد فراخوانی بدهد، باید توازن قوا و پیامدهای آن را بسنجد؛ گویی فراخوان بی‌محابای دی‌ماه را شخص دیگری صادر کرده بود.

نمی‌توان مردم را به استقبال گلوله فرستاد، حضورشان را سند نفوذ و مشروعیت خود دانست، کشته‌شدنشان را «تلفات جنگ» نامید و سپس، هنگامی که زمان پاسخ‌گویی فرامی‌رسد، فراخوان خود را انکار کرد. مردم نه گوشت دم توپ‌اند و نه سیاهی‌لشکر نمایش قدرت هیچ‌کس. رهبری سیاسی فقط حق صدور فراخوان نیست؛ سنجیدن توان و توازن قوا، پیش‌بینی خطر، فراهم کردن امکان حفاظت و عقب‌نشینی و پذیرش مسئولیت نتایج نیز از لوازم آن است.

بالاخره جایزه دروغ بزرگ را به چه کسی باید داد؟

با این همه، هنوز برایم روشن نیست «جایزه دروغ بزرگ» را باید به چه کسی داد. شاید منصفانه‌تر باشد آن را میان همه بازیگران این نمایش تقسیم کنیم. در این تقسیم کار پساحقیقت، جنگ به زبان صلح ترجمه می‌شود، مداخله نظامی فرصت آزادی نام می‌گیرد، اقتدارگرایی در جامه رهبری ملی ظاهر می‌شود، جایزه‌ای به نام مردم به مدعی قدرت سپرده می‌شود و تمرکز قدرت با واژگانی چون گذار، وحدت ملی و مدیریت دوران اضطرار یا جلوه دمکراسی خواهی آرایش می‌یابد. این دیگر تنها مسابقه‌ای برای عادی‌سازی دروغ نیست؛ تلاشی است برای تضعیف حافظه جمعی و تهی کردن آزادی، صلح و دموکراسی از معنای آنها.

اما مخالفت با جمهوری اسلامی نه مستلزم تطهیر سلطنت است، نه مجوز حمایت از بمباران و نه دستاویزی برای چشم‌پوشی از اقتدارگرایی در صفوف اپوزیسیون. نمی‌توان برای رهایی از یک استبداد به استبدادی دیگر پناه برد، به نام آزادی جنگ را ستود و به نام وحدت ملی، تکثر را انکار کرد. راه سوم واقعی نه ولایت فقیه را می‌پذیرد و نه ولایت موروثی را؛ نه به قیمومت دینی تن می‌دهد و نه به قیمومت شاهانه؛ نه در برابر استبداد حاکم سر فرود می‌آورد و نه نجات را در بمب‌افکن‌های خارجی می‌جوید. این راه به قدرت جنبش‌های اجتماعی، زنان، جوانان، کارگران، گروه‌های اتنیکی خواهان رفع تبعیض و تامین یکپارچگی دمکراتیک ایران ، جامعه مدنی و مردم ایران تکیه دارد و ایران را برای همه ایرانیان می‌خواهد. دموکراسی نه با جایزه دادن به مدعیان قدرت و ساختن رهبران خودگمارده، بلکه با حق برابر شهروندان برای انتخاب، مخالفت، سازمان‌یابی و تعیین سرنوشت خویش ساخته می‌شود. آزادی را نمی‌توان از بالا به ملتی اهدا کرد، به امانت نزد مدعی قدرت گذاشت یا با بمباران به ارمغان آورد. آزادی تنها آن‌گاه معنا دارد که مردم، در تکثر و چندصدایی خویش، نه سیاهی‌لشکر قدرت، بلکه سازندگان و صاحبان سرنوشت خود باشند که برای صلح و دمکراسی، امنیت و رفاه و تعامل با جهان پیکار می کنند!

________________________________________________________

توجه کنید . نوشتن یک ایمیل واقعی الزامی است . درغیر این صورت پیام دریافت نمیشود.